प्रेक्षा आचार्य
Chapter Leader, LOLA Itahari
भदौ लागेसँगै नेपालमा रातो रंग अझ बढी देखिन थाल्छ। रातो सारी, चुरा, पोते, मेहेन्दी, तीजका गीत र नाचगानले वातावरणलाई नै फरक बनाइदिन्छ। टोल, घर, कार्यालय र सामाजिक सञ्जालमा तीजको चर्चा सुरु हुन्छ।तीज नेपाली महिलाहरूका लागि केवल एउटा चाड मात्र होइन। यो हाम्रो संस्कृति, पारिवारिक सम्बन्ध, भेटघाट, भावना र अभिव्यक्तिसँग जोडिएको पर्व हो। बाल्यकालदेखि नै हामी आमाहरू, दिदीबहिनी र आफन्तहरूलाई तीजको तयारी गरिरहेको देख्दै हुर्किएका हुन्छौँ। त्यसैले तीज हाम्रो जीवनको एउटा परिचित हिस्सा बनेको छ।
तर आज हामीले मनाउने तीज पहिलेको जस्तो मात्र छैन।समयसँगै मानिसको जीवनशैली परिवर्तन भएको छ। महिलाको शिक्षा, रोजगारी, नेतृत्व, व्यवसाय र सामाजिक सहभागिता बढ्दै गएको छ। त्यससँगै तीज मनाउने तरिका र यसको अर्थ पनि विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ।परम्परागत रूपमा तीजलाई भगवान् शिव र पार्वतीको कथासँग जोडिन्छ। विवाहित महिलाले श्रीमान्को दीर्घायु र परिवारको सुख – समृद्धिका लागि व्रत बस्ने परम्परा रहँदै आएको छ। माइती जाने, दिदीबहिनी तथा साथीहरूसँग भेटघाट गर्ने, गीत गाउने र नाच्ने तीजका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।
तर तीजको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पनि छ – महिलाको आवाज।
पुराना तीज गीतहरूलाई सम्झिने हो भने त्यहाँ केवल धार्मिक भावना मात्र भेटिँदैन। महिलाले आफ्ना दुःख, पीडा, पारिवारिक अनुभव, सम्बन्ध र सामाजिक अवस्थाबारे गीतमार्फत अभिव्यक्ति दिएका उदाहरण प्रशस्तै छन्। कतिपय गीतमा हास्य र रमाइलोपन थियो भने कतिपयमा महिलाले भोगेका कठिनाइ र सामाजिक असमानताको झल्को पाइन्थ्यो।स अर्थमा तीज महिलाका लागि आफ्नो कुरा व्यक्त गर्ने एउटा सामाजिक ठाउँ पनि थियो।आजको पुस्ताले त्यही परम्परालाई आफ्नै तरिकाले अगाडि बढाइरहेको छ।आज धेरै युवतीका लागि तीज श्रीमान्को दीर्घायुका लागि व्रत बस्ने पर्वमा मात्र सीमित छैन। साथीहरूसँग भेट्ने, परिवारसँग समय बिताउने, आफ्नो संस्कृति र पहिरन मनाउने, नाच्ने, रमाइलो गर्ने र व्यस्त जीवनबाट केही समय छुट्टिने अवसरका रूपमा पनि तीजलाई हेरिन्छ।कसैले धार्मिक विश्वासका कारण व्रत बस्छन्। कसैले स्वास्थ्य, काम वा व्यक्तिगत कारणले व्रत बस्दैनन्। कोही विवाहित छन्, कोही अविवाहित छन्, कोही विवाह गर्न चाहँदैनन्। तर यी सबै महिलासँग तीज मनाउने आफ्नो तरिका र अधिकार छ।परम्पराको सम्मान गर्नु र व्यक्तिगत छनोटको सम्मान गर्नु एकअर्काका विरोधी कुरा होइनन्।
म आफैँले पनि युवतीहरूसँग विभिन्न सामाजिक विषयमा काम गर्ने क्रममा उनीहरूको फरक–फरक सोच र अनुभव सुन्ने अवसर पाएकी छु। विशेषगरी LOLA Itahari मा जोडिएपछि विभिन्न पृष्ठभूमिका युवतीहरूसँग संवाद गर्दा एउटै विषयलाई पनि मानिसहरूले कति फरक तरिकाले हेर्न सक्छन् भन्ने महसुस भएको छ। त्यसले मलाई तीजजस्ता सांस्कृतिक पर्वलाई पनि एउटै दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्नु हुँदैन भन्ने सोच दिएको छ।मेरो विचारमा तीजको सुन्दर पक्ष यही हुन सक्छ यसले फरक फरक जीवन बाँचेका महिलालाई एउटै ठाउँमा जोड्ने अवसर दिन्छ।कुनै महिला विवाहपछिको पहिलो तीज मनाउँदै होलिन्। कुनै आफ्नो पढाइ वा करियरमा व्यस्त होलिन्। कुनै व्यवसाय सुरु गर्ने तयारीमा होलिन्। कोही परिवारको जिम्मेवारी सम्हालिरहेकी होलिन्। कोही विदेश वा अर्को सहरमा रहेका आफन्तलाई सम्झिँदै होलिन्। तर उनीहरू सबैले एउटै गीतमा रमाउन, एकअर्कासँग कुरा गर्न र केही समय सँगै बिताउन सक्छन्।यही सामूहिकता तीजको महत्वपूर्ण शक्ति हो।
तर पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालले चाडपर्वको स्वरूपलाई पनि परिवर्तन गरेको छ। तीजका आकर्षक फोटो, महँगा पहिरन, ठूला कार्यक्रम र भव्य भोजहरू हामी दैनिक देखिरहेका हुन्छौँ। कहिलेकाहीँ अरूको उत्सवसँग आफ्नो उत्सव तुलना गर्न थाल्छौँ।तर तीज मनाउन ठूलो खर्च आवश्यक छैन।आमासँग बसेर गरेको एउटा कुराकानी, टाढा रहेकी दिदीसँग गरेको फोन, साथीहरूसँगको सामान्य भेटघाट वा परिवारसँग सँगै बसेर खाएको खाना पनि तीजको सुन्दर सम्झना बन्न सक्छ।त्यसैले तीजलाई प्रदर्शनभन्दा पनि सम्बन्ध र भावनासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ।
तीजको अवसरमा हामी महिलाको शक्ति र एकतालाई मनाउँछौँ। तर महिलालाई सम्मान गर्ने कुरा एउटा पर्वमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। हिंसा, विभेद, आर्थिक निर्भरता, शिक्षाको अभाव वा अवसरको असमानता भोगिरहेका महिलाका विषयमा पनि हामीले वर्षभरि कुरा गर्नुपर्छ।महिलाको आवाज तीजका गीत सुन्दा मात्र होइन, उनीहरूले आफ्नो जीवनका निर्णय लिँदा पनि सुनिनुपर्छ। परम्परा समयसँगै परिवर्तन हुँदैमा त्यसको महत्व हराउँदैन। बरु नयाँ पुस्ताले त्यसमा नयाँ अर्थ थप्न सक्छ।
हामी रातो सारी लगाउन सक्छौँ र आफ्ना सपना पनि पछ्याउन सक्छौँ। परम्परागत गीत गाउन सक्छौँ र पुराना सोचमाथि प्रश्न पनि गर्न सक्छौँ। धार्मिक विश्वासको सम्मान गर्न सक्छौँ र अर्को महिलाको व्यक्तिगत छनोटको पनि सम्मान गर्न सक्छौँ। विवाहलाई सम्मान गर्न सकिन्छ, तर हरेक महिलाको जीवनको सफलता र खुशीलाई विवाहसँग मात्र जोड्न आवश्यक छैन।सायद अबको तीज त्यही हुन सक्छ – परम्परालाई बोकेर अगाडि बढ्ने, तर त्यसलाई समयअनुसार बुझ्ने तीज। किनकि परम्परा केवल हामीले पुस्तौँदेखि दोहोर्याउँदै आएको कुरा होइन। प्रत्येक पुस्ताले त्यसलाई आफ्नो जीवनसँग जोडेर नयाँ अर्थ दिँदा मात्र त्यो जीवित रहन्छ।
तीजको रातो रंग केवल पहिरनमा होइन, महिलाको आत्मविश्वास, स्वतन्त्रता, आवाज र सपनामा पनि देखिन सकोस्।यही तीजको सबैभन्दा सुन्दर उत्सव हुन सक्छ।
